Tôi nhận được tin Figure vừa công bố doanh thu tăng gấp đôi, khối lượng giao dịch cho vay qua blockchain trong Q1 vượt 2.9 tỷ USD. Con số ấn tượng, nhưng câu hỏi đầu tiên trong đầu tôi không phải “làm sao họ đạt được”, mà là “họ đang bán cái gì dưới cái tên blockchain?”.
Kể từ ICO năm 2017, khi tôi mất nửa Bitcoin vào Aragon vì tin vào lời hứa phi tập trung, tôi học được rằng công nghệ không tự sinh ra giá trị nếu thiếu triết lý đằng sau. Figure đang làm gì? Họ xử lý các khoản vay thế chấp, vay tiêu dùng, và gói chúng thành token trên sổ cái phân tán. Nghe có vẻ giống RWA (real-world assets) – một mảnh ghép quan trọng của Web3. Nhưng hãy nhìn kỹ: Figure sử dụng Provenance blockchain, một permissioned ledger do chính họ kiểm soát. Không có validator độc lập, không có cơ chế đồng thuận mở. Đó là một cơ sở dữ liệu tập trung với nhãn dán “blockchain”.
Điều này không sai về mặt kỹ thuật, nhưng nó phản bội tinh thần phi tập trung. Figure mang lại hiệu quả: giảm chi phí xử lý hồ sơ, tăng tốc độ giải ngân, minh bạch giao dịch cho các bên liên quan. Nhưng nếu bạn đọc whitepaper của họ (nếu có), bạn sẽ thấy không có audit độc lập, không có mã nguồn mở, không có cách nào để người dùng xác minh rằng khoản vay của họ thực sự được ghi trên một blockchain công khai. Đây là mô hình “blockchain riêng” – một xu hướng đang nở rộ trong lĩnh vực tài chính truyền thống, nơi các ngân hàng dùng distributed ledger technology (DLT) để cắt giảm chi phí, nhưng vẫn giữ nguyên quyền kiểm soát.
Từ góc nhìn của một người đã chứng kiến DeFi Summer 2020, tôi thấy sự khác biệt rõ ràng. Uniswap hay Compound cho phép bất kỳ ai kiểm tra hợp đồng thông minh, rút tiền bất cứ lúc nào, và tham gia vào quản trị. Figure thì ngược lại: bạn phải tin tưởng vào một tổ chức trung gian, dù tổ chức đó có sử dụng công nghệ sổ cái. Sự tin tưởng mù quáng vào công nghệ mà không có cơ chế kiểm tra độc lập là điểm mù lớn nhất của thị trường hiện tại.
Hãy nhìn vào dữ liệu: 2.9 tỷ USD khối lượng giao dịch trong Q1, doanh thu tăng gấp đôi so với cùng kỳ năm trước. Ấn tượng, nhưng nếu so với tổng dư nợ tín dụng tiêu dùng Mỹ (khoảng 4.8 nghìn tỷ USD), Figure chỉ chiếm một phần rất nhỏ. Tăng trưởng của họ chủ yếu đến từ việc mở rộng thị phần trong một thị trường truyền thống, chứ không phải từ việc tạo ra một thị trường mới nhờ tính phi tập trung. Họ có thể đang ăn mừng, nhưng tôi thấy một dấu hiệu đáng lo: nếu tăng trưởng phụ thuộc vào việc bán “blockchain” như một tính năng marketing, thì khi thị trường giảm, khách hàng sẽ quay lại với ngân hàng truyền thống.
Tôi đã từng thấy điều này trong cuộc sụp đổ FTX. Mọi người tin vào “crypto” nhưng không hiểu rõ cơ chế. Figure cũng vậy: họ nói “blockchain-driven growth”, nhưng không có bằng chứng nào cho thấy blockchain thực sự là yếu tố quyết định. Có thể họ chỉ đang dùng một cơ sở dữ liệu phân tán để ghi chép, và gọi nó là blockchain để gây quỹ. Như một người bạn từng nói với tôi: “Nếu bạn không thể audit nó, thì nó chỉ là một cái hộp đen có đèn LED nhấp nháy.”
Vậy chúng ta đang nói về điều gì? Một công ty fintech thành công khi áp dụng công nghệ sổ cái để cải thiện quy trình cho vay. Không có gì sai với điều đó. Nhưng đừng gọi nó là “cách mạng phi tập trung”. Đây là sự tiến hóa của tài chính truyền thống, không phải là một bước nhảy vọt. Và với tư cách là một người làm cộng đồng, tôi thấy nhiều dự án RWA khác đang mắc cùng một sai lầm: họ dùng từ ngữ của Web3 nhưng giữ nguyên cấu trúc quyền lực của Web2.
Câu hỏi thực sự không phải là Figure có thành công hay không, mà là liệu chúng ta có đang đánh mất bản chất của phi tập trung khi chấp nhận những giải pháp nửa vời? Trong thị trường giảm hiện tại, khi mọi người lo lắng về an toàn tài sản, tôi muốn nhắc bạn: hãy kiểm tra xem bạn có thực sự kiểm soát được tài sản của mình không. Figure không cho bạn làm điều đó. Nó giống như một ngân hàng mới, nhưng với giao diện đẹp hơn.
Tôi sẽ không mua token của họ (nếu có), và tôi cũng sẽ không khuyên người khác làm vậy. Bởi vì nếu blockchain không mang lại quyền tự chủ, thì nó chỉ là một công cụ tối ưu hóa chi phí – và những công cụ đó có thể bị thay thế bất cứ lúc nào bởi một công ty fintech khác không cần blockchain. Giá trị thực sự của Web3 nằm ở việc xóa bỏ trung gian, không phải tạo ra một trung gian mới.
Hãy nhìn vào bức tranh lớn: Figure đang kiếm tiền, nhưng nó không đóng góp vào hệ sinh thái phi tập trung. Nó chỉ là một lớp sơn mới trên một ngôi nhà cũ. Và trong thị trường giảm, lớp sơn đó có thể bong tróc bất cứ lúc nào. Tôi chọn ở lại với những giao thức thực sự mở, nơi tôi có thể nhìn thấy từng dòng code và kiểm tra từng giao dịch. Đó mới là cách duy nhất để sống sót qua mùa đông crypto.