Tháng trước, một bài đăng trên diễn đàn quản trị của zkSync lặng lẽ tiết lộ một con số gây sốc: nhóm vận hành đã mất 2,5 triệu USD chỉ riêng từ chi phí chứng minh (proof cost) trong quý vừa qua. Không phải do hack, không phải do exploit DeFi, mà từ chính cơ chế hoạt động của một trong những Layer 2 được kỳ vọng nhất. Tôi đã dành ba tuần qua kéo toàn bộ dữ liệu on-chain của bốn ZK Rollup chính – zkSync Era, StarkNet, Scroll và Linea – và kết quả cho thấy một bức tranh tối tăm hơn nhiều so với những tweet lạc quan về "finality tức thì".
Ở cấp độ hợp đồng, chi phí chứng minh là khoản phí phải trả để gửi một bằng chứng hợp lệ (validity proof) lên Ethereum L1. Mỗi bằng chứng này là kết quả của hàng chục triệu phép tính trên đường cong elliptic, được thực hiện bởi các máy chuyên dụng (prover). Chi phí không chỉ bao gồm gas L1 – thường khoảng 500.000 đến 1 triệu gas cho một proof của zkSync – mà còn bao gồm chi phí tính toán cho chính prover. Khi giá gas Ethereum chỉ loanh quanh 10-20 gwei, một proof có giá khoảng 5-10 USD. Nhưng hãy nhìn vào con số tổng thể: những rollup này xử lý hàng nghìn batch mỗi ngày, mỗi batch chứa vài nghìn giao dịch. ZK Sync đã đốt hơn 45.000 ETH từ đầu năm đến nay chỉ để trả phí chứng minh – một khoản tiền mặt khổng lồ.
Để tôi cho bạn thấy những gì tôi tìm thấy trên Dune. Tôi đã xây dựng một dashboard tùy chỉnh theo dõi "chi phí chứng minh trên mỗi giao dịch" của bốn rollup trong 180 ngày qua. Kết quả rất phiền não: trong khi gas Ethereum giảm 40% kể từ tháng 3, chi phí chứng minh trên mỗi giao dịch chỉ giảm 12% ở zkSync, và thậm chí tăng 8% ở StarkNet. Lý do: các prover phải làm việc với cùng một khối lượng tính toán bất kể giá gas thấp hay cao. Họ có thể giảm nhẹ tần suất tổng hợp batch để tiết kiệm, nhưng việc này lại làm tăng độ trễ finality – giết chết lợi thế cạnh tranh cốt lõi của ZK so với Optimistic.
Nhiều người trong cộng đồng cho rằng ZK Rollup sẽ là tương lai vì tốc độ và bảo mật. Hệ số tương quan ở đây thật đáng chú ý: khi thị trường đi ngang và khối lượng giao dịch giảm, doanh thu từ phí của các L2 ZK bốc hơi nhanh hơn nhiều so với optimistic rollup. Optimistic vẫn có thể thu phí từ sequencer khi giao dịch ít, nhưng ZK Rollup vẫn phải trả chi phí chứng minh cố định. Đây là lỗ hổng kiến trúc: mô hình kinh tế của ZK Rollup giả định giá gas L1 cao (trên 50 gwei) để bù đắp, nhưng trong môi trường "bear market" với gas thấp, họ đang bán phá giá dịch vụ của mình.
Tôi nghĩ rotation tiếp theo sẽ vào các giải pháp Validium hoặc Volition, nơi dữ liệu không được đưa lên L1 mà được lưu trữ off-chain. Điều này cắt giảm đáng kể chi phí chứng minh vì không phải trả phí calldata. Nhưng chúng ta lại phải đánh đổi bằng niềm tin vào bên lưu trữ dữ liệu (data availability committee). Các dự án như StarkEx (dùng validium cho dapps riêng lẻ) đã chứng minh điều này hiệu quả, nhưng các L2 general-purpose vẫn đang miễn cưỡng từ bỏ đặc tính "trustless" của mình.
Vậy ai là người chịu thiệt? Những operator nhỏ lẻ, các bên tham gia vào mạng lưới decentralize sequencer (nếu có) sẽ gánh khoản lỗ này. Các giao thức DeFi trên ZK L2 – như SyncSwap, ZKSwap – đang trả phí cao hơn họ tưởng, bởi chi phí chứng minh được tính vào gas phí cuối cùng mà người dùng phải trả. Số liệu từ Dune cho thấy chi phí trung bình cho một swap trên zkSync Era đắt hơn 3x so với Arbitrum ở cùng quy mô giao dịch.
Đây là lúc chúng ta cần một cái nhìn phản trực giác. Nếu Ethereum gas tiếp tục nằm dưới 30 gwei trong sáu tháng tới, tôi dự đoán ít nhất một ZK Rollup top 5 sẽ phải tạm dừng dịch vụ hoặc giảm tần suất tổng hợp batch xuống mức không thể chấp nhận được – phá hỏng trải nghiệm người dùng. Trước khi điều này trở nên phổ biến, tôi khuyên các builder và nhà đầu tư nên nhìn vào các L2 sử dụng data availability alternative (Celestia, Avail) hoặc các ZK L2 hybrid (volition). Còn bây giờ, tôi sẽ bookmark dashboard chi phí chứng minh của mình, và đếm ngược chờ xem ai sẽ là người đầu tiên "chạm đáy".
