Khoản thanh toán 2 triệu USD cho Trump: Blockchain có thể khiến chính phủ minh bạch hơn?

Khi cả nước Mỹ chìm trong cuộc chiến thuế quan với Trung Quốc, một con số nhỏ nhen lửa trong một báo cáo ngân sách đã trở thành đề tài chất vấn kéo dài nhiều tuần tại Thượng viện. Hai triệu đô la – một khoản tiền không lớn so với hàng tỷ USD của gói cứu trợ nông dân – nhưng lại chứa đựng một vấn đề lớn hơn nhiều: nó đã được chuyển đến công ty của cựu Tổng thống Donald Trump. Các thượng nghị sĩ đảng Dân chủ muốn biết lý do vì sao, ai đã duyệt, và điều gì khiến khoản chi này không nằm trong danh sách công khai. Và tôi chợt tự hỏi: nếu khoản tiền đó được “khai sinh” trên một sổ cái phi tập trung ngay từ đầu, thì chiếc ghế chất vấn kia có còn cần đến không? Đây không phải vụ bê bối đầu tiên của chính quyền Mỹ liên quan đến tiền bạc. Nhưng nó là ví dụ điển hình cho một căn bệnh mang tính hệ thống: chi tiêu công thiếu minh bạch, các quyết định giải ngân dựa trên quan hệ cá nhân, và những thủ tục rối rắm khiến công chúng gần như mù tịt. Trong khuôn khổ chương trình hỗ trợ nông dân chịu thiệt hại từ thuế quan, chính phủ đã bơm hàng trăm tỷ đô la đến các hộ gia đình và doanh nghiệp. Nhưng khi truy đến cùng, một phần dòng tiền đó đã chảy vào khách sạn, sân golf và các cơ sở kinh doanh mang thương hiệu Trump. Không ai nói điều đó là bất hợp pháp, nhưng câu chuyện về xung đột lợi ích thì cứ lởn vởn trong không khí. Ở Việt Nam, chúng ta cũng từng chứng kiến những cuộc tranh cãi về quỹ vaccine, về các khoản đóng góp từ thiện, hay về nguồn gốc của những công trình công cộng. Sự khác biệt là ở đây, người dân thường phải chờ đợi các báo cáo kiểm toán, một quá trình có thể mất nhiều năm và kết quả đôi khi bị nghi ngờ. Vậy nếu toàn bộ quá trình – từ dự toán, phê duyệt, cho đến giải ngân – được viết lên một chuỗi khối liên tục, liệu niềm tin của người dân có được cải thiện không? Đó chính là câu hỏi mà tôi muốn cùng anh chị đi sâu trong bài viết này. Những gì chúng ta gọi là blockchain thực chất chỉ là một cuốn sổ cái mà mọi sửa đổi đều được ghi lại và xác nhận bởi một mạng lưới phân tán. Khi một khoản chi ngân sách được phát hành, nó sẽ được đóng gói thành một giao dịch, ký số bởi khóa riêng của người có thẩm quyền, rồi lan truyền qua hàng nghìn nút mạng. Sau khi được xác nhận, dữ liệu đó trở thành bất biến. Không ai – kể cả tổng thống – có thể xóa nó mà không để lại dấu vết. Nói một cách chính xác hơn, blockchain không khiến mọi người trở nên trung thực, nhưng nó làm cho hành vi nói dối trở nên đắt đỏ hơn rất nhiều. Trong quá trình quản lý và tham gia kiểm toán các giao thức phi tập trung, tôi nhận ra rằng hầu hết các vụ lừa đảo đều không bắt đầu từ việc sửa sổ cái. Chúng bắt đầu từ việc đưa dữ liệu sai vào hệ thống ngay từ đầu. Ví dụ, một quỹ từ thiện khai rằng đã mua 10.000 chiếc máy thở, nhưng thực tế chỉ mua 5.000. Nếu thông tin đó được ghi vào blockchain bởi một oracle – một bên trung gian cung cấp dữ liệu từ thế giới thực – thì vấn đề vẫn tồn tại nếu oracle đó bị mua chuộc. Nhưng nếu có một hệ thống nhiều oracle độc lập, việc thao túng trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Tương tự, khi một cơ quan nhà nước thông báo đã giải ngân 2 triệu USD cho một công ty, chúng ta có thể lần theo dấu vết trên chuỗi để xem công ty đó là ai, hợp đồng ký khi nào, và tiền đã được rút ra sao. Câu chuyện khoản thanh toán 2 triệu USD còn có thể được nhìn từ góc độ stablecoin. Nếu các khoản chi của chính phủ được phát hành dưới dạng stablecoin trên một mạng lưới công khai, thì bất kỳ ai cũng có thể xác minh nguồn gốc dòng tiền theo thời gian thực, thay vì chờ đợi các báo cáo quý. Cộng đồng tiền mã hóa đã có những bài học quý giá từ các DAO (tổ chức tự trị phi tập trung). Trong một DAO, mọi đề xuất chi tiêu đều phải được bỏ phiếu, và mọi phiếu bầu đều được ghi trên blockchain. Khi tôi cùng các bạn thành lập Mekong Collective, một DAO nhỏ hỗ trợ nghệ sĩ Việt Nam, chúng tôi nhanh chóng nhận ra rằng sự minh bạch tuyệt đối là liều thuốc duy nhất để giữ lửa cho một cộng đồng. Mọi giao dịch đều được công khai, mọi quyết định đều có lý lẽ. Điều đó không ngăn được những bất đồng, nhưng nó ngăn được những cáo buộc tham ô vô căn cứ lẫn những hành vi lén lút làm lợi cho cá nhân. Tôi vẫn nhớ những ngày đầu của Mekong Collective, khi chúng tôi phải thuyết phục các nghệ sĩ rằng việc công khai số tiền tài trợ không phải là một sự xâm phạm, mà là một cách để họ được bảo vệ. Kết quả là không một thành viên nào dám chi tiêu thiếu minh bạch, vì họ biết lịch sử giao dịch sẽ mãi mãi nằm đó. Đó là một loại áp lực xã hội mà không một bản kiểm toán nào có thể tạo ra. Còn một khái niệm nữa mà tôi rất tâm đắc, đó là tính “tự trị” của dữ liệu. Trong một hệ thống tài chính truyền thống, dữ liệu nằm trong tay một nhóm quản trị viên, họ có thể thay đổi, xóa hoặc làm mất. Còn on-chain, dữ liệu thuộc về tất cả những ai nắm giữ nút mạng. Người dân có thể tự mình kiểm tra ngân sách bằng một trình duyệt block explorer, không cần xin phép ai. Ở cấp độ quốc gia, nhiều chính phủ đã thử nghiệm điều này. Georgia dùng blockchain để quản lý đăng ký đất đai. Hoa Kỳ dùng blockchain trong chuỗi cung ứng quốc phòng. Thụy Sĩ từng công bố các kết quả bỏ phiếu điện tử trong một hộp kiểm tra công khai. Không chỉ ở phương Tây, xu hướng sử dụng blockchain trong quản trị công cũng đang âm thầm lan tỏa tại châu Á. Singapore thử nghiệm dùng blockchain để lưu trữ hồ sơ hải quan. Trung Quốc - dù không phải là một quốc gia ủng hộ tiền mã hóa - vẫn áp dụng blockchain vào hệ thống pháp lý và truy xuất nguồn gốc. Và ở Việt Nam, nhiều startup đã bắt đầu giới thiệu các giải pháp quản lý chuỗi cung ứng, nhưng một dự án ngân sách quốc gia trên nền tảng phi tập trung có lẽ vẫn còn là một câu chuyện xa xôi. Chúng ta có hóa đơn điện tử, có các kho bạc trực tuyến, nhưng tất cả vẫn đang nằm trong những hệ thống khép kín của nhà nước. Tuy nhiên, tôi cũng đã chứng kiến không ít người mang trong mình một niềm tin gần như tôn giáo rằng blockchain sẽ rửa sạch mọi tham nhũng. Tôi không chia sẻ niềm tin đó. Một blockchain chỉ tốt khi dữ liệu đầu vào của nó tốt. Nếu một viên chức cố tình ghi “2 triệu USD cho nông dân vùng ngập lũ” trong khi thực tế số tiền được chuyển đến một khách sạn thuộc sở hữu của quan chức, thì chuỗi khối vẫn trung thực với thông tin sai lệch đó. Do đó, cần có một lớp kiểm toán con người, hoặc một mạng lưới oracle đáng tin cậy. Cũng có những khoản chi mà sự công khai tuyệt đối lại là một thảm họa. Trong đàm phán thương mại, quốc phòng, hoặc các giao dịch ngoại giao nhạy cảm, yêu cầu bảo mật thông tin đôi khi quan trọng hơn minh bạch. Ở đó, công nghệ zero-knowledge proof có thể giúp ích: chính phủ có thể chứng minh rằng họ đã chi tiêu đúng quy định mà không cần tiết lộ toàn bộ chi tiết. Khi đó, chính phủ vừa bảo vệ được các bí mật thương mại, vừa có thể chứng minh mình không làm điều gì mờ ám. Nhưng kỹ thuật này vẫn còn mới và chưa được kiểm chứng trong môi trường hành chính quy mô lớn. Chi phí chuyển đổi hệ thống, đào tạo nhân sự, và sức ép từ những bộ phận hưởng lợi từ sự mơ hồ sẽ là những rào cản không nhỏ. Điều này gợi nhớ đến câu chuyện “decentralized sequencing” của các Layer 2: suốt hai năm qua, những bản trình chiếu đẹp đẽ vẫn chưa thể thay thế những sequencer tập trung đang chạy ở thực tế. Nếu nhìn thẳng vào vụ việc 2 triệu USD kia, chúng ta sẽ thấy rằng blockchain không thể trả lời câu hỏi “tại sao lại chọn công ty này?”, nhưng nó có thể giúp mọi người thấy rõ “ai đã duyệt, khi nào, và số tiền đã đi qua những tài khoản nào”. Sự im lặng của các quan chức sẽ trở nên khó giữ hơn khi hàng triệu người dân có trong tay bằng chứng kỹ thuật số về mọi bước đi của dòng tiền. Đó chính là điều tạo nên sự khác biệt giữa một lời hứa và một nghĩa vụ. Và rồi, khi mọi khoản thu chi ngân sách đều được ghi trên sổ cái công khai, người dân sẽ không còn phải hỏi: tiền của tôi đang ở đâu? Họ sẽ tự nhìn thấy. Lúc đó, các cuộc chất vấn tại nghị trường sẽ không còn là cuộc chiến giữa các đảng phái, mà trở thành cuộc đối thoại giữa những người quản lý và những người chủ thực sự – những người nộp thuế. Những gì chúng ta gọi là “minh bạch” thực chất chỉ là một trạng thái mà ở đó sự che giấu trở nên quá tốn kém. Blockchain không thể khiến con người trở nên tốt hơn, nhưng nó có thể khiến những kẻ xấu phải suy nghĩ lại lần thứ hai trước khi viết một giao dịch giả mạo. Liệu một ngày nào đó, giữa bối cảnh một vụ tranh chấp thương mại nào đó, sẽ có một thượng nghị sĩ đứng lên và nói: “Tôi không cần giải thích, hãy đưa tôi block explorer”? Tôi tin rằng ngày đó sẽ đến. Không phải vì chính trị sẽ trở nên tử tế hơn, mà vì công nghệ đã tạo ra một thế hệ công dân không còn chấp nhận câu trả lời “để tôi kiểm tra lại sau khi kết thúc quý”.