Iran và Hormuz: Chiến lược đòn bẩy kép trong trò chơi định giá toàn cầu
Đặng Huyền
Một tuyên bố về Hormuz được đưa ra qua nguồn tin giấu tên trên Crypto Briefing. Không có tuyên bố chính thức. Không có văn bản ngoại giao. Chỉ là một tín hiệu — nhưng tín hiệu này đủ để khiến thị trường năng lượng và hàng hải toàn cầu phải chú ý.
Iran trình bày yêu cầu này dưới dạng "kiểm soát tàu vào cảng, giám sát tàu ra khỏi cảng." Cách diễn đạt mang vẻ hành chính. Nhưng bất kỳ ai từng theo dõi các cuộc khủng hoảng eo biển trước đây đều hiểu: đây không phải là một đề xuất hành chính. Đây là một tuyên bố về ý định chiến lược.
Bối cảnh rất rõ ràng. Hormuz là huyết mạch năng lượng toàn cầu — 20-25% lượng dầu thô thế giới đi qua eo biển này mỗi ngày. Khoảng 21 triệu thùng dầu — tương đương 21% lượng tiêu thụ toàn cầu — di chuyển qua đây. Gián đoạn tại điểm này sẽ có tác động dây chuyền đến giá năng lượng, chi phí vận chuyển, và hầu như mọi ngành công nghiệp phụ thuộc vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Điều khiến tín hiệu này khác biệt là ở chi tiết. Trước đây, Iran thường đe dọa "đóng cửa" Hormuz — một tuyên bố mang tính hủy diệt, phi thực tế, và gần như tự làm hại chính mình. Lần này, ngôn ngữ đã thay đổi: không còn là "đóng cửa", mà là "kiểm soát" và "giám sát". Đây là một khác biệt quan trọng.
"Kiểm soát tàu vào cảng" có thể được biện minh như một hoạt động hải quan. "Giám sát tàu ra" có thể được mô tả như một biện pháp an ninh. Nhưng khi gộp lại, chúng tạo thành một khung quản lý mới đối với một tuyến đường biển quốc tế — một khung mà đơn phương do Iran thiết lập.
Xét về mặt chiến lược, yêu cầu này cực kỳ khéo léo. Nó không đưa ra tối hậu thư. Nó không kích hoạt các điều khoản phòng thủ tập thể. Nó tạo ra một thực tế mới trên thực địa, và sau đó cuốn các bên khác vào các cuộc đàm phán về cách thức vận hành thực tế mới đó.
Nhưng có một điểm nghẽn mà những người ủng hộ đường lối cứng rắn ở Tehran có thể đã bỏ qua: Iran phụ thuộc vào Hormuz nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác. Khoảng 90% kim ngạch xuất khẩu của Iran đi qua eo biển này. Kiểm soát toàn diện đồng nghĩa với việc tự bóp nghẹt huyết mạch kinh tế của chính mình. Một lệnh phong tỏa hoàn toàn — nếu được thực thi — sẽ cắt đứt nguồn thu nhập từ dầu mỏ của chính Tehran.
Người ta thường nói rằng Iran sử dụng Hormuz như một con bài mặc cả. Nhưng thực tế phức tạp hơn: Hormuz vừa là con bài mặc cả của Iran, vừa là điểm yếu chiến lược của chính nước này. Sự phụ thuộc kép này khiến Hormuz trở thành một công cụ đòn bẩy kép — một công cụ mà việc sử dụng nó có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng cho chính người sử dụng.
Lịch sử gần đây cung cấp một phép so sánh hữu ích. Houthi ở Biển Đỏ đã tiến hành các cuộc tấn công vào tàu thương mại được cho là có liên quan đến Israel, khiến chi phí vận chuyển tăng vọt và buộc các hãng tàu phải chuyển hướng quanh Mũi Hảo Vọng. Nhưng đó là một chiến dịch gây rối — có chi phí thấp, có thể phủ nhận, và có mục tiêu hạn chế. Kiểm soát Hormuz là một vấn đề hoàn toàn khác: trực tiếp hơn, có trách nhiệm hơn, và đặt Iran vào thế đối đầu trực diện với các cường quốc hàng hải.
Điều này đưa đến một câu hỏi: Iran có thực sự đang tìm cách kiểm soát Hormuz, hay đang cố gắng tạo ra một vùng xám để thử phản ứng của cộng đồng quốc tế? Nếu là vế sau, thì chiến thuật này khá thông minh. Nó cho phép Tehran gửi tín hiệu về mức độ nghiêm trọng trong lập trường của mình — mà không phải chịu chi phí ngoại giao của một tuyên bố chính thức.
Việc phát tán qua kênh Crypto Briefing càng làm tăng thêm tính thú vị. Một tuyên bố quân sự nhạy cảm về một trong những tuyến đường biển quan trọng nhất thế giới được đăng tải trên một trang tin tập trung vào tiền điện tử. Sự lựa chọn kênh này không phải là ngẫu nhiên. Nó cho thấy đối tượng mục tiêu của tín hiệu này — có thể là thị trường toàn cầu nói chung, nhưng cũng có thể là một phân khúc nhà đầu tư cụ thể đang tìm kiếm các tài sản trú ẩn an toàn trong thời kỳ bất ổn.
Từ góc nhìn của một nhà phân tích, tín hiệu thực sự nằm ở khung thời gian. Iran hiểu rằng chu kỳ leo thang và rút lui có thể tạo ra lợi ích chiến lược. Căng thẳng gia tăng làm tăng giá dầu, tạo ra doanh thu bổ sung cho Tehran. Căng thẳng rút lui có thể được trình bày như một chiến thắng ngoại giao trong nước. Đây là một vòng lặp phản hồi khép kín — miễn là không có ai thực sự vượt qua ranh giới đỏ.
Người ta thường nói rằng thị trường ghét sự không chắc chắn. Nhưng trong bối cảnh này, sự không chắc chắn là một tính năng, không phải lỗi. Nó tạo ra biến động, và biến động tạo ra cơ hội — cho các nhà giao dịch, cho các quốc gia, và cho những ai kiểm soát được câu chuyện.
Góc nhìn phản trực giác ở đây là: điều đáng lo ngại nhất không phải là Iran thực sự kiểm soát eo biển — mà là việc thị trường và giới hoạch định chính sách bắt đầu chấp nhận "kiểm soát có giới hạn" như một hiện trạng mới. Nếu Iran chỉ nhắm đến việc kiểm tra tàu thuyền vào cảng của mình (điều mà mọi quốc gia có chủ quyền đều có quyền làm), và "giám sát tàu ra" ở mức độ theo dõi thông tin — thì đây không phải là phong tỏa, mà là một dạng "phí bảo hiểm địa chính trị" mà Iran đang cố thu từ các bên liên quan.
Thị trường có thể định giá sai rủi ro này theo hai hướng. Hoặc coi đây là trò hù dọa rồi bỏ qua — và bị sốc khi có hành động thực tế. Hoặc hoảng loạn bán tháo — và bỏ lỡ cơ hội khi Iran rút lại yêu cầu sau khi đạt được nhượng bộ ngoại giao.
Yêu cầu của Iran không phải là lời đe dọa — mà là một đề nghị đàm phán được ngụy trang dưới dạng tối hậu thư. Câu hỏi thực sự không phải "Iran có đóng eo biển không?", mà là "cái giá để Iran không đóng eo biển là bao nhiêu, và ai sẽ trả?"