Olix 3,3 tỷ USD: Ván chơi mới của bán dẫn châu Âu

Chiều 14/4, giữa lúc các quỹ đầu tư châu Âu vẫn đang đau đầu vì lãi suất cao, một startup mới tên Olix công bố vòng gọi vốn 2,5 tỷ USD, đưa định giá lên 3,3 tỷ USD. Đây là vòng gọi vốn lớn nhất trong lịch sử ngành bán dẫn châu Âu – lớn hơn cả khoản mà Graphcore từng huy động trước khi âm thầm bị bán rẻ. Nhưng đừng vội cầm sâm banh ăn mừng. Bởi lẽ, trong giới đầu tư công nghệ, thứ gì quá lớn ngay từ đầu thường là cái bẫy. Tính đến thời điểm hiện tại, Olix chỉ có chưa đến 200 nhân viên, doanh thu từ bán chip gần như bằng không. Họ vẫn đang trong giai đoạn làm ra những con chip mẫu đầu tiên. Vậy mà con số 3,3 tỷ USD lại xuất hiện – nhiều hơn tổng giá trị vốn hóa của một loạt công ty bán dẫn niêm yết trên sàn chứng khoán London cộng lại. Điều gì đang xảy ra? Phải chăng cả thế giới đang nhìn châu Âu bằng một con mắt hoàn toàn khác? Hãy lùi lại một chút. Châu Âu, trong mắt phần lớn giới đầu tư toàn cầu, là một "bảo tàng công nghệ". Họ có ASML – nhà cung cấp máy quang khắc độc quyền, có STMicroelectronics, có NXP, nhưng không có một tên tuổi nào dẫn đầu về thiết kế chip cho AI. Khi Nvidia chiếm gần 80% thị trường GPU, người châu Âu chỉ có thể làm khán giả. Tình trạng này diễn ra sau nhiều thập kỷ, khiến giới phân tích chán nản. Thực tế, EU đã cố gắng thay đổi. Đạo luật Chip châu Âu (European Chips Act) ra đời với 43 tỷ euro trợ cấp, nhưng nó giống như một khoản thuốc bổ được tiêm cho một bệnh nhân đã quá già. Các quỹ đầu tư mạo hiểm truyền thống vẫn né tránh ngành bán dẫn vì vòng đời sản phẩm dài, rủi ro công nghệ cao, và thị trường bị thống trị bởi các ông lớn Mỹ – châu Á. Vào năm 2023, tổng vốn đầu tư vào chip châu Âu chỉ là 800 triệu USD – ít hơn số tiền mà một công ty khởi nghiệp AI của Pháp gọi trong một tuần. Olix xuất hiện trong bối cảnh đó như một "lời nguyền" bị phá vỡ. Công ty được sáng lập bởi ba kỹ sư từng làm tại STMicroelectronics và Google Cloud, đặt trụ sở tại Berlin, tập trung phát triển bộ xử lý chuyên biệt cho các mô hình ngôn ngữ nhỏ (SLM) chạy trên thiết bị biên. Thay vì cố gắng cạnh tranh với Nvidia, Olix chọn một lối đi tắt: tối ưu hóa hiệu năng trên mỗi watt điện năng, dành cho các ứng dụng không thể gửi dữ liệu lên đám mây – từ nhà máy thông minh, camera giao thông, cho đến thiết bị y tế di động. Cấu trúc của Olix cũng phản ánh xu hướng "everything everywhere all at once": họ không bán phần cứng, họ bán tổng thể giải pháp bao gồm phần mềm biên dịch, bộ công cụ mô hình hóa và một kho chỉ số chuẩn hiệu suất do chính công ty phát hành. Điều này giúp họ trở thành một hệ điều hành cho các thiết bị AI, chứ không chỉ là nhà cung cấp linh kiện. Bây giờ là lúc phải đọc kỹ cấu trúc vốn của thương vụ này. Vòng gọi vốn do một quỹ đầu tư có chủ quyền của Na Uy dẫn dắt, cùng sự tham gia của hai gã khổng lồ ô tô Đức và một quỹ đến từ Singapore. Họ không mua cổ phần của Olix như một công ty chip thông thường – họ mua một câu chuyện về "chủ quyền công nghệ". Điều đó giải thích vì sao một công ty chưa có doanh thu lại được định giá 3,3 tỷ USD, tương đương 60 lần doanh thu dự kiến năm sau (dự kiến chỉ 55 triệu USD). Trong giới phân tích kỹ thuật số, chúng tôi quen với việc đọc định giá của các giao thức DeFi qua TVL và doanh thu. Nhưng đối với phần cứng, quy tắc hoàn toàn khác. Định giá một công ty bán dẫn cũng giống như nghệ thuật đọc on-chain: bạn phải nhìn vào số lượng nhà phát triển đang viết trình điều khiển, số lượng đối tác thử nghiệm, và mức độ sẵn sàng trả phí của khách hàng, chứ không phải những con số lợi nhuận trên giấy tờ. Và thứ mà Olix đưa ra không chỉ là một con chip, mà là một stack phần mềm hoàn chỉnh giúp các nhà phát triển chuyển đổi mô hình AI của họ sang chạy trên phần cứng của Olix chỉ trong vài giờ. Họ gọi đó là "một vòng lặp phản hồi tích cực": càng nhiều người dùng phần mềm, càng nhiều dữ liệu hiệu chuẩn về các lỗi định tuyến, và càng nhanh chóng cải thiện kiến trúc. Giống như cách Ethereum Foundation đã tạo ra một hệ sinh thái khổng lồ nhờ vào việc liên tục phát hành các bản nâng cấp, Olix cũng muốn trở thành trung tâm của một hệ sinh thái chip mà các nhà phát triển phần mềm không thể rời bỏ. Theo công bố của công ty, nền tảng của họ có tên "Olix Core", dựa trên kiến trúc RISC-V, cho phép nén các mô hình 13 tỷ tham số xuống còn dưới 2GB bộ nhớ, giảm độ trễ xuống 5 mili giây khi xử lý ngôn ngữ tự nhiên ngay trên thiết bị. Con số này nếu được chứng minh bằng các phép kiểm thử độc lập, sẽ vượt xa các con chip như Apple M4 hay Qualcomm Snapdragon ở mức năng lượng 5 watt. Điều này có nghĩa là một chiếc camera an ninh có thể tự phát hiện hành vi bất thường mà không cần kết nối internet, hoặc một chiếc xe nông nghiệp có thể chạy trợ lý ảo để chẩn đoán bệnh cây ngay tại cánh đồng. Trong lĩnh vực blockchain, tôi thấy tiềm năng to lớn ở các mạng lưới DePIN – hạ tầng vật lý phi tập trung. Hãy tưởng tượng một mạng lưới gồm 1 triệu chiếc camera an ninh cài đặt các thiết bị Olix, cùng nhau xử lý các mô hình an ninh mà không cần một trung tâm dữ liệu khổng lồ nào. Điều này không chỉ giảm chi phí mà còn làm tăng tính bảo mật, vì dữ liệu không bao giờ rời khỏi thiết bị. Nói cách khác, Olix có thể trở thành lớp silicon cho các giao thức phi tập trung – một thứ mà ngành công nghiệp crypto chưa từng có. Nhưng tất cả những điều này chỉ thực sự có ý nghĩa nếu Olix giải quyết được bài toán sản xuất. Trong ngành bán dẫn, người ta thường nói rằng thiết kế chỉ chiếm 20% thời gian, còn 80% còn lại dành cho việc tìm kiếm wafer và đảm bảo nguồn cung. Các nhà đầu tư của Olix có thể chấp nhận một công ty chưa có doanh thu, nhưng họ không thể chấp nhận một công ty chỉ mãi nằm trên giấy. Theo nguồn tin rò rỉ, Olix đã ký một hợp đồng bảo lãnh công suất với một nhà máy tại Đức sử dụng công nghệ 12nm – một con số không quá hiện đại, nhưng phù hợp với việc sản xuất chip biên với chi phí thấp. Việc xây dựng nhà máy ở Đức cũng giúp Olix né được các lệnh trừng phạt xuất khẩu và tận dụng các khoản trợ cấp của EU. Đây là một bước đi khôn ngoan, vì nó đặt nền móng cho một trung tâm sản xuất mới ngay tại châu Âu – nơi mà nhiều người tin rằng sẽ là rào cản lớn nhất đối với tham vọng của Olix. Tôi đã từng bỏ gần một tháng để phân tích các mạng lưới tính toán phi tập trung như Akash hay Render, và nhận ra một điểm mù chết người: blockchain có thể phân cấp dữ liệu, nhưng phần cứng vẫn phụ thuộc vào các nhà cung cấp trung tâm dữ liệu lớn. Một con chip như của Olix, nếu được sử dụng rộng rãi trong các nút DePIN, sẽ cho phép một mạng lưới hàng nghìn thiết bị biên cùng tham gia xử lý AI mà không cần một khoản đầu tư hạ tầng khổng lồ. Đây là thứ giới đầu tư gọi là "phần cứng nắm giữ quyền lực", thứ mà không một đồng token nào có thể thay thế. Lịch sử của ngành bán dẫn cho thấy, mỗi khi một loại kiến trúc mới xuất hiện – từ CPU sang GPU, từ GPU sang TPU – sẽ có một nhóm công ty hoàn toàn mới nổi lên. Intel chiến thắng ở kỷ nguyên PC, Nvidia chiến thắng ở kỷ nguyên AI đám mây. Câu hỏi đặt ra là ai sẽ thắng ở kỷ nguyên AI biên – và Olix đang đặt cược rằng họ có câu trả lời. Nhìn lại lịch sử, tôi không thể không liên hệ đến một hiện tượng từng làm mưa làm gió: "Từ zero đến hero: hành trình của một dự án Layer 2". Các chuỗi Layer 2 như Arbitrum hay Optimism ban đầu từng bị chế giễu là "chỉ thêm một lớp uể oải", nhưng chúng đã trở thành xương sống của hệ sinh thái Ethereum khi chi phí gas tăng vọt. Olix cũng đang đi một hành trình tương tự: không ai tin rằng một công ty Berlin có thể làm chip AI ngang hàng Silicon Valley, nhưng khi nhu cầu về điện toán biên bùng nổ, những kẻ từng bị xem là "lớp phụ" lại chính là những người nắm giữ chìa khóa. Tất nhiên, ở góc nhìn ngược lại, tôi tin rằng sự phấn khích này có thể tạo ra một hệ lụy không mong muốn: nó sẽ giết chết các đối thủ cạnh tranh châu Âu khác. Khi các quỹ đầu tư chỉ tập trung vào một câu chuyện nổi bật, mọi nguồn vốn, nhân tài và sự chú ý truyền thông sẽ dồn hết vào Olix, khiến những startup bán dẫn nhỏ hơn không thể kêu gọi được dù chỉ vài triệu euro. Điều này đã từng xảy ra với ICO năm 2017, khi Bitcoin và Ethereum hút sạch dòng tiền đầu cơ, để lại hàng trăm dự án "tử thần" không bao giờ mainnet. Kết quả là một thập kỷ sau, người ta vẫn nhớ đến những cái tên như EOS hay Tezos như những bài học về một đôi giày quá khổ. Thậm chí ngay cả trong cộng đồng bán dẫn châu Âu, các công ty như Axelera AI, Synthara hay MemryX có thể sẽ gặp khó khăn hơn nhiều trong việc thuyết phục nhà đầu tư, vì lúc này ai cũng muốn so sánh họ với "Olix tiếp theo". Sự kỳ vọng quá lớn chính là chiếc bẫy cho tất cả những ai đến sau. Thách thức lớn hơn nằm ở khâu sản xuất. Olix không sở hữu nhà máy, họ vẫn phải đặt chip tại TSMC – cùng một nhà xưởng với Nvidia và Apple. Điều này có nghĩa là khi nguồn cung bị thắt chặt, Olix sẽ phải xếp hàng sau những đơn hàng khổng lồ của tập đoàn đa quốc gia. Một kịch bản kịch tính đã từng xảy ra: một công ty châu Âu thiết kế chip tốt, nhưng rồi vì không có công suất, họ buộc phải bán công nghệ cho một tập đoàn Mỹ để trả lương. Liệu Olix có rơi vào vết xe đổ của Graphcore – một "ngôi sao" bán dẫn Anh với 600 triệu USD gọi vốn, cuối cùng bị bán cho đối thủ chỉ vài năm sau đó? Sự khác biệt nằm ở chỗ, Graphcore phụ thuộc rất nhiều vào một thị trường AI đám mây đang bị Nvidia thống trị, trong khi Olix hướng đến các thiết bị biên – nơi có chi phí cạnh tranh thấp hơn và tốc độ ra quyết định nhanh hơn. Tuy nhiên, đây cũng là một cuộc cá cược rủi ro, bởi vì nhu cầu của thị trường edge AI vẫn đang trong giai đoạn phôi thai, và các ông lớn như Qualcomm, MediaTek hoặc thậm chí Apple sẵn sàng dùng vũ khí tài chính để nghiền nát đối thủ nhỏ. Nhưng nếu nhìn ở mức độ vĩ mô, tôi chọn cách giữ lạc quan. Vòng gọi vốn của Olix có thể không tạo ra một gã khổng lồ ngay lập tức, nhưng nó đã thay đổi cách cả thế giới đánh giá tiềm năng của châu Âu. Nếu trước đây, các kỹ sư giỏi phải sang Mỹ hoặc Thâm Quyến để làm chip, thì bây giờ họ có thể ở lại Berlin hoặc Paris và tin rằng nơi này có thể nuôi dưỡng giấc mơ công nghệ. Câu hỏi đặt ra cho chúng ta trong 5 năm tới không phải là liệu Olix có trụ lại được, mà là liệu thế hệ tiếp theo của nó có được sinh ra trên đất châu Âu, và liệu một lục địa từng bị coi là "bảo tàng" có thể trở thành phòng thí nghiệm của nền kinh tế tri thức? Tôi tin rằng câu trả lời đang nằm trong cách chúng ta đọc những con chip – không phải trên blockchain, mà trong từng sợi silicon.