Hook
Thống đốc Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ (RBI) vừa xác nhận: BRICS đang thảo luận về việc kết nối các loại tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) với hệ thống thanh toán nhanh (FPS). Một tuyên bố ngắn gọn, nhưng ẩn chứa một nghịch lý.
Bạn nghĩ đây là tin tức về công nghệ? Sai. Đây là tin tức về địa chính trị, về sự mâu thuẫn nội bộ, và về một cuộc chơi mà mỗi quốc gia thành viên đều đang cố gắng kéo về phía mình.
Context
Để hiểu được điều này, cần nhìn lại bối cảnh. BRICS – nhóm các nền kinh tế mới nổi gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi, cùng các thành viên mới như Iran, UAE, Ethiopia, Ai Cập, Ả Rập Xê Út – đã nhiều năm tìm cách giảm sự phụ thuộc vào hệ thống tài chính do phương Tây dẫn dắt. Một trong những công cụ được nhắc đến nhiều nhất là CBDC và kết nối các hệ thống thanh toán nhanh như UPI (Ấn Độ), Pix (Brazil), e-CNY (Trung Quốc), SPFS (Nga).
Dự án tham chiếu rõ ràng nhất là mBridge – một sáng kiến do Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) cùng với các ngân hàng trung ương Trung Quốc, Hồng Kông, Thái Lan và UAE thực hiện, đã thử nghiệm thành công giao dịch xuyên biên giới bằng CBDC. Nhưng BRICS lại không tham gia mBridge một cách đồng bộ. Thay vào đó, các thành viên đang ‘thảo luận’ về một giải pháp riêng.
Tại sao lại chậm trễ? Bởi vì mỗi nước đều có mục tiêu riêng. Ấn Độ muốn xuất khẩu mô hình UPI, Trung Quốc muốn thúc đẩy đồng nhân dân tệ số, Nga muốn có một kênh tránh lệnh trừng phạt, còn Brazil và Nam Phi thì muốn giảm chi phí giao dịch. Sự khác biệt về lợi ích khiến cho ‘thảo luận’ trở thành một vòng tròn không hồi kết.
Core
Từ góc nhìn kỹ thuật, có ba lộ trình khả thi cho BRICS:
- Kết nối trực tiếp FPS: Đây là phương án đơn giản nhất, dựa trên việc chuẩn hóa thông điệp thanh toán và thỏa thuận song phương. Ví dụ, UPI của Ấn Độ đã kết nối với Singapore, và đang thử nghiệm với Nepal. Nếu BRICS đi theo hướng này, mỗi cặp quốc gia sẽ có một kênh riêng, không cần một nền tảng chung. Nhưng điều này đồng nghĩa với việc không có tính đồng bộ và khả năng mở rộng kém.
- Mở rộng mBridge: Một số quốc gia BRICS đã có quan hệ với mBridge. Nếu nhóm quyết định gia nhập, họ sẽ tận dụng được hạ tầng đã có, nhưng phải chấp nhận vai trò dẫn dắt của BIS – một tổ chức có trụ sở tại Thụy Sĩ, vốn chịu ảnh hưởng từ các nước phương Tây. Điều này không phù hợp với mục tiêu ‘tự chủ’ của BRICS.
- Xây dựng một nền tảng CBDC riêng: Đây là tham vọng lớn nhất, nhưng cũng phức tạp nhất. Cần một kiến trúc đa tầng, với các node vận hành bởi ngân hàng trung ương mỗi nước, một cơ chế đồng thuận dựa trên thỏa thuận chính trị, và một lớp thanh toán bù trừ xử lý các loại tiền tệ khác nhau. Chưa kể đến vấn đề bảo mật, quyền riêng tư và khả năng chịu lỗi.
Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các dự án CBDC từ năm 2017, tôi nhận thấy rằng các ngân hàng trung ương thường ưu tiên sự ổn định hơn đổi mới. Họ không muốn mạo hiểm với một hệ thống chưa được kiểm chứng. Vì vậy, phương án thứ nhất (kết nối FPS) có xác suất hiện thực hóa cao nhất, nhưng nó sẽ không tạo ra một ‘bước ngoặt’ nào cho thị trường crypto.
Điểm mù của thị trường: Nhiều người đang kỳ vọng rằng BRICS sẽ tạo ra một đồng tiền chung kỹ thuật số, đe dọa đồng đô la. Nhưng thực tế, từ ‘kết nối’ (linkage) trong tuyên bố của Thống đốc RBI không hề đề cập đến một loại tiền tệ mới. Nó chỉ đơn giản là cho phép các hệ thống thanh toán hiện có nói chuyện với nhau. Sự khác biệt này rất quan trọng: một đồng tiền chung đòi hỏi sự nhượng bộ chủ quyền tiền tệ, điều mà không quốc gia nào (kể cả Trung Quốc) sẵn sàng chấp nhận.
Contrarian
Tôi sẽ đưa ra một góc nhìn phản trực giác: "Thảo luận" là một tín hiệu tiêu cực, không phải tích cực.
Khi một dự án đa phương thực sự nghiêm túc, họ sẽ không công bố rộng rãi rằng đang thảo luận. Họ sẽ âm thầm làm việc, và chỉ thông báo khi có kết quả cụ thể. Việc Thống đốc RBI chủ động xác nhận "đang thảo luận" cho thấy một trong hai điều: hoặc là họ muốn gây áp lực lên các đối tác để đẩy nhanh tiến độ, hoặc là họ đang cố tình tạo ra một ‘câu chuyện’ để trấn an dư luận trong nước về việc Ấn Độ không bị bỏ lại phía sau.
Thực tế, các cuộc họp BRICS về thanh toán xuyên biên giới đã diễn ra từ năm 2022, nhưng đến nay vẫn không có lộ trình rõ ràng. Sự khác biệt về quan điểm giữa Nga (muốn tách khỏi SWIFT) và Ấn Độ (muốn duy trì quan hệ với phương Tây) là rất lớn. Nếu không có tiếng nói chung, dự án sẽ chết yểu.
Takeaway
Vậy, chúng ta đang đứng trước một câu hỏi lớn: Liệu BRICS có thể vượt qua những bất đồng nội bộ để biến tầm nhìn kết nối CBDC thành hiện thực, hay sẽ mãi mãi là ‘cuộc thảo luận’?
Câu trả lời nằm ở địa chính trị, không phải công nghệ. Và đối với những người đang tìm kiếm cơ hội đầu tư từ câu chuyện này, hãy nhớ: một tuyên bố chính trị không phải là một sự kiện kỹ thuật. Hãy chờ đợi các tín hiệu thực tế như việc thành lập nhóm công tác, thử nghiệm giao dịch thực, hoặc một bản ghi nhớ chính thức. Cho đến lúc đó, hãy giữ sự tỉnh táo.
Bởi vì trong thế giới của những cuộc thảo luận, điều duy nhất chắc chắn là sự không chắc chắn.