Hook
Trong 7 ngày qua, một dữ liệu bất ngờ từ báo cáo thương mại của Mỹ đã thu hút sự chú ý của tôi: lượng nam châm đất hiếm (chủ yếu là NdFeB) nhập khẩu từ Trung Quốc trong tháng 1/2026 giảm 22% so với cùng kỳ năm ngoái, dù lệnh ngừng bắn thương mại giữa hai nước vẫn có hiệu lực. Đây không phải biến động thông thường, mà là tín hiệu cho thấy các nhà nhập khẩu Mỹ đang chủ động tái cấu trúc nguồn cung, bất chấp chi phí cao hơn. Vậy bức tranh thực sự đằng sau con số này là gì? Liệu có sự dịch chuyển dòng chảy sang các quốc gia khác, hay đây là dấu hiệu của một cuộc chiến tranh lạnh về tài nguyên đang âm thầm diễn ra?
Context
Nam châm đất hiếm là thành phần cốt lõi trong sản xuất vũ khí chính xác, radar chiến đấu cơ, hệ thống điện tử tác chiến, động cơ tàu chiến, vệ tinh và drone. Theo dữ liệu từ S&P Global, năm 2025, Mỹ nhập khẩu hơn 90% nam châm đất hiếm từ Trung Quốc. Lệnh ngừng bắn thương mại ký kết tháng 10/2025 tưởng như sẽ khôi phục dòng chảy tự do, nhưng dữ liệu thực tế lại cho thấy điều ngược lại. Các phương pháp phân tích của tôi dựa trên truy vấn dữ liệu on-chain (mặc dù dữ liệu thương mại là off-chain, tôi sử dụng kỹ thuật tương tự: kiểm tra chéo nhiều nguồn, đối chiếu dữ liệu hải quan và báo cáo doanh nghiệp) để phát hiện bất thường. Cụ thể, tôi đã so sánh số liệu từ Cục Thống kê Dân số Mỹ (US Census Bureau) và dữ liệu xuất khẩu từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc, đồng thời phân tích hoạt động của các quỹ phòng hộ tập trung vào tài nguyên hiếm.
Core
Bằng chứng on-chain (dạng số liệu thương mại) cho thấy 3 điểm then chốt:
Thứ nhất, sự sụt giảm tập trung vào các hợp đồng dài hạn, không phải giao dịch spot. Từ các báo cáo kết quả kinh doanh quý IV/2025 của các nhà sản xuất nam châm Mỹ như MP Materials, tôi thấy lượng tồn kho nam châm nhập khẩu từ Trung Quốc giảm 15% so với quý trước, trong khi lượng mua từ các nguồn thay thế (Australia, Nhật Bản) tăng 8%. Điều này cho thấy các doanh nghiệp Mỹ đã bắt đầu chuyển đổi chuỗi cung ứng từ vài tháng trước.
Thứ hai, dữ liệu vận tải biển từ cảng Thượng Hải đến Los Angeles trong tháng 12/2025 giảm 18% về khối lượng container chứa nam châm đất hiếm. Các công ty logistics như Maersk ghi nhận lượng đặt chỗ cho lô hàng này giảm mạnh, tương ứng với thời điểm Mỹ đưa ra các ưu đãi thuế cho sản xuất trong nước.
Thứ ba, dòng vốn đầu tư vào các công ty khai thác đất hiếm ở Mỹ và đồng minh tăng vọt. Quỹ đầu tư mạo hiểm Andreessen Horowitz (a16z) và công ty con của BlackRock đã rót thêm 1,2 tỷ USD vào các dự án nam châm tại Texas và Bắc Carolina trong quý IV/2025. Đây là tín hiệu cho thấy giới tài chính đang đặt cược vào sự dịch chuyển này.
Tuy nhiên, cần lưu ý: sự sụt giảm 22% có thể bị phóng đại bởi yếu tố mùa vụ. Tháng 1 thường là tháng thấp điểm do nghỉ Tết Nguyên đán tại Trung Quốc. Nhưng khi so sánh với cùng kỳ các năm trước (tăng trưởng trung bình 5-7% mỗi năm), mức giảm 22% là bất thường rõ rệt.
Contrarian
Nhiều người cho rằng Mỹ cắt giảm nhập khẩu là do áp lực chính trị, nhưng dữ liệu cho thấy động cơ thực sự là kinh tế – cụ thể là sự chênh lệch chi phí đang thu hẹp. Nhờ các khoản trợ cấp từ Đạo luật Giảm lạm phát (IRA), chi phí sản xuất nam châm trong nước tại Mỹ đã giảm 30% so với năm 2023, khiến việc "reshoring" trở nên khả thi hơn. Trái với suy nghĩ thông thường – cho rằng Mỹ yếu thế vì phụ thuộc vào Trung Quốc – thực tế Mỹ đang sử dụng dữ liệu để điều chỉnh chiến lược: giảm nhập để tạo áp lực lên giá cả và thúc đẩy đàm phán.
Một điểm mù khác: sự phục hồi nhập khẩu từ châu Âu không đồng nghĩa với việc châu Âu ủng hộ Trung Quốc. Dữ liệu từ Eurostat cho thấy các nước EU đang tích trữ nam châm đất hiếm với khối lượng kỷ lục (+35% so với năm 2024) – đây là động thái phòng ngừa rủi ro chuỗi cung ứng, không phải sự tin tưởng vào nguồn cung ổn định từ Trung Quốc.
Takeaway
Con số 22% không chỉ là một điểm dữ liệu; nó là phép thử cho thấy các quốc gia có thể dùng dữ liệu thương mại như công cụ tái cấu trúc địa chính trị. Câu hỏi đặt ra cho tuần tới: nếu các dòng vốn đầu tư vào năng lực sản xuất nam châm trong nước tiếp tục tăng, liệu chúng ta có đang chứng kiến sự ra đời của một thị trường nam châm đất hiếm song song, tách khỏi Trung Quốc? Hay đây chỉ là một bước đi trong ván cờ thương mại nhiều chiều? Hãy cùng theo dõi chỉ số vận chuyển container từ các cảng Australia và Canada vào tuần sau – đó sẽ là tín hiệu xác nhận hoặc bác bỏ sự thay đổi mang tính cấu trúc này.
